ЧIалан къайгъударар сад жезва

Лезги чIал. Саламатдиз хуьн ва вилик тухун

20-мартдиз Махачкъалада, Дагъустандин госпедуниверситетдин дараматда, “Лезги чIал. Саламатдиз хуьн ва вилик тухун” лишандик кваз кьвед лагьай форум кьиле фена.

РикIел хкин, 20-март 2017-йисалай Лезги чIалан югъ яз къейдзава. Ам шаз Дагъустандин меркезда ДГПУ-дин ва ФЛНКА-дин куьмекдалди лезги чIалан месэлайрай кьиле фейи сад лагьай форумдин сергьятра лишанламишнай.Алай йисан мярекатдин тешкилатчи ДГПУ-дин филологиядин факультет ва тешкиллувилин комитетдин председатель гьа и факультетдин декан, филологиядин илимрин доктор, профессор Руслан Къадимов тир. Форумдин модератордин везифаяр ДГПУ-дин профессор Шайдабег Мирзоева тамамарна.

Лезги чIалаз талукьарнавай мярекатда Сулейман-Стальский райондин кьил Нариман Абдулмуталибова, РД-дин медениятдин ирс хуьнин рекьяй Агентстводин регьбер Заур Къагьриманова, «Лезги газетдин» кьилин редактор Мегьамед Ибрагьимова, Лезги театрдин директор Динара Эминовади ва художественный руководитель Мирзебег Мирзебегова, ДГУ-дин проректор Мадина Мегьамедовади, шаирар тир Фейзудин Нагъиева, Сажидин Саидгьасанова, “Алам” журналдин кьилин редактор Кемран Къурбаналиева, лезги интеллигенциядин векилри, карчийри, спортсменри ва масабуру иштиракна.

Форумдал рахайбурун арада гьакIни ФЛНКА-дин вице-президент Амил Саркаров, Храх-уба хуьруьн жемиятдин советдин регьбер Бахтияр Мамедов, лезги Википедиядин администратор Олег Абарников, “ЛЕКИ” фондунин векил Назим Дашдемиров, РД-дин писателрин Союзда лезги писателрин секциядин руководитель, жегьил шаир Владик Батманов, лезги чIа­лал акъатзавай “Ас-салам” газетдин векил Талиб Бейбалаев, Махачкъаладин 10-нумрадин юкьван мектебдин директор Ра­миз Сердеров, Лезги радиодин, РАН-дин ДНЦ-дин, “Дагъустан” РГВК-дин, “ННТ” телевиденидин векилар ва масабур авай.

Форум Руслан Къадимовани Шайдабег Мирзоева иштиракчийриз Лезги чIалан югъ ва Яран сувар тебрик авунилай га­тIунна. Мярекатдал рахай гзафбуру лезги чIалай мектебра бес-кьадар ктабар авачирди, орфографиядай, лексикадай цIийи гафарганар туькIуьрна кIанзавайди, хуьрера кьиле физвай мярекатар лезги чIалал тухун лазим тирди, акьалтзавай несилриз дидед чIал чируниз бегьем фикир тагузвайди ва маса месэлаяр къарагъарна.

Форумдин важиблувиликай рахадайла, Нариман Абдулмуталибова къейд авурвал, и мярекатдихъ еке метлеб ава, гьикI лагьайтIа, ада хайи чIалахъ рикI кузвай лезгияр садзава, лезги чIала авай месэлаяр веревирддай, абур гьялдай рекьер жагъурдай мумкинвал гузва. Ада Сулейман-Стальский районда лезги чIал ва меденият хуьнин жигьетдай кьиле тухузвай серенжемрикайни гегьеншдиз суьгьбет авуна.

Кемран Къурбаналиеван фикирдалди, форумдал веревирдзавай месэлаяр гьялунизни кьилин фикир гана кIанда ва авай вири мумкинвилерикай менфят къачун лазим я. Ада гьакIни Азербайжанда лезги чIалан муаллимар гьазурзавай ссузар, вузар авачирдакай, ана лезги хуьрерин мектебра хайи чIалан тарсар гун лап агъуз тир дережада аваз тешкилзавайдакай, ктабрин патахъай дарвал авайдакай, Азербайжанда ДГУ-дин ва ДГПУ-дин филиалар кардик кутунин чарасузвал авайдакай лагьана.

Мегьамед Ибрагьимов а форумдин иштиракчийрин фикир лезги публицистикадин чIалал, ам авай гьалдал желбна. “Чун рахунра ва публицистикада лезги га­фари­кай менфят къачуз, къецепатан чIа­ла­рай атанвай гафарин кьадар тIими­лариз алахъ­на кIанда. Амма и месэладал кIукI гъун патал цIийи гафарган туькIуьрунин  лазимвал ава. Лезги чIалал акъатзавай вири изданийри гьа са гафаргандал амалдайвал, газетда – са чIал, Бакуда акъатза­вай журналда маса чIал тежедайвал авун герек я. ЧIалан месэла себеб яз, соцсетра еке гьуь­жетар арадал къвезва. Бязибур чи мил­летдин векилрин арада къал тваз алахъ­зава. И кардиз эсиллагь рехъ гана кIандач, гьикI лагьайтIа, сергьятди кьве па­тал пайнавай лезги халкьдин кьисмет гьакIани са акьван хъсан гьалда авач…”, – алава хъувуна “Лезги газетдин” кьилин редакторди.

Мярекатдал ашукь Алихана лезги чIалакай манияр тамамарна, студентри, мектебра кIелзавай аялри шиирар кIелна.

Эцигунардай “Каспий” фирмадин генеральный директор Хикмет Сфиева ДГПУ-да кIелзавай лезги кьве студенткадиз тIварцIин стипендияр гана.

Форумдин эхирдай Руслан Къадимова лезги чIалан месэлайрив къайгъударвилелди эгечIунай мярекатдин иштиракчийриз сагърай лагьана.

Агьмед Магьмудов
Лезги газет

 


 

Форумдай чарар


Алатай нумрада чна Махачкъалада Даггоспедуниверситетдин конференц-залда “Лезги чIал. Саламатдиз хуьн ва вилик тухун” лишандик кваз гила кьвед лагьай сеферда хайи чIалаз талукьарнавай чIехи мярекат-форум кьиле фейидакай репортаж ганвай.
Эхь, 20-март 2017-йисалай Лезги чIалан югъ-сувар яз малумарнава, ам къейдни ийизва.

И кардикай чи саки вири лезги районра, шегьерра, лезгияр яшамиш жезвай гьар сана хабар хьанва. И жигьетдай и йикъара чав агакьнавай чарарини шагьидвалзава. Алимри, муаллимри, журналистрини писателри, чIалал рикI алай хейлин ксари чпин фикирар лугьузва, алакьдай крарикни кьил кутазва.

Месэлаяр лагьайтIа, форумдини къалурайвал, лап къурху кутадай тегьерда гзаф хьанва. Четинвилер алудиз алахънавай кьегьаларни авачиз туш. Амма кьилдин ксарин тIем акакь тийидай, месела, мектебра кIелун патал ктабар, пособияр кхьин, акъудун, чкайрив агакьарун - ибур къуватар сад авурла кьилиз акъудиз жедай крар я.

И чина чапнавай чарар гьа месэлайриз талукьбур я.

Мерд АЛИ
Лезги газет


 

Гьуьрметлу юлдашар! ЧIал - им гафарин гьакIан гьамбар туш, халкьдин мез я.
ЧIал, чан алайди - рикI, мефтI, намус, фикир - хиял хьиз, халкьдин яшайишдин, майишатдин, сиясатдин вири хилерихъ галаз алакъада
ава.

Чун, халкь хьиз, халкьдин векилар хьиз, гьар са чкадал мягькем хьайитIа, яшайиш къулай жеда, чIални амукьда, ам мадни девлетлу жеда.

За са йис вилик къарагъарай, гьял тавуна, тахьана, амай намусдинни гъейратдин месэлаяр тикрар хъийизва.

1) Пуд миллион манат жагъин тийиз, Лезгинцевриз эцигзавай гуьмбет, баят хьана, алайвал акъвазна, 10 йис жезва. Чи регьбер рухваяр, векилар гьинава?!

2) Котрован куьчеда Хуьруьг Тагьираз эцигнавай гуьмбет ачух тавуна 3 йис жезва. Ша къе чун анал, шаирдин сурал хьиз, фин.

3) Чи месэлайрикай урус чIалал дуьньядиз хабар гузвай “Лезгинские новости” ва “Настоящее время” газетар агална, чун, мез атIай хьиз, ама. Яраб абур агализ нин гъил атанатIа?! Газетар чкадал хкана кIанда...

Идалайни гъейри, эхиримжи вахтара чи стха халкьариз - аварриз, даргийриз, къумукьриз ва лакриз чпин хсуси радио ва телевиденияр хьанва. Бес чаз?!

И месэлаяр форумдин пландик кухтун, намусни такьат квай стхайрин куьмекдалди гьялун чарасуз я. Ша чна дидед чIал вилик тухун!

Къурбан АКИМОВ,
илимрин доктор, профессор

 


 

Дидед чIалар виликди тухунин ва хуьнин кьилин месэлайрикай сад алай аямдин образованидин майданда абурун чка тайинарунихъ галаз алакъалу я.

Месэла лап кIевелай государстводин вине авай мертебайрин (Президентдив агакьна) вилик эцигин.

Гьукумдин вири дережайра, виняй агъуз районрал, шегьеррал къведалди, и месэлайрал машгъул ва абурай жаваб гузвай ксар (чиновникар) кардик кутун истемишна кIанда.

Дидед чIалар кIелунин ва чирунин гьерекат (процесс) арадал атун патал агъадихъ галай шартIар жен.

Дидед чIалариз талукь махсус Закон кьабулин. Ана къалурин:

- хуьрерин ва шегьеррин мектебра сифтегьан классра, урус чIал квачиз, вири предметар дидед чIалалди тухун;

- чIехи классра дидед чIалай ва литературадай имтигьанар (экзаменар) тван;

- 11-классда гьа и предметрайни чарасуз яз ЕГЭ тван;

- вузриз ва юкьван пешекарвилин образованидин мектебриз гьахьдайла дидед чIалай ва литературадай ЕГЭ-дин къимет гьисаба кьан;

- мектебар шикилралди безетмишнавай, аямдин шартIариз жаваб гузвай дидед чIалан ва литературадин ктабралди, пособийралди таъминарин;

- чIехи классрин программайра дидед чIалан сятерин кьадар артухарин;

- районрин, шегьеррин администрацийрин кIвалахдиз къимет гудайла, анра мектебра дидед чIалар ва литератураяр чируниз, пропаганда авуниз гузвай фикир, чIугвазвай къайгъударвал гьисаба кьан.

И ва маса шартIар хьуни чна къарагъарзавай месэлаяр кьилиз акъуддай мумкинвилер арадал гъидай...

Абдурагьман МЕГЬАМЕДОВ,
педагогикадин илимрин доктор, профессор

 



И месэладай зазни жуван фикирар ачухиз кIанзава.

1. Лезги чIала ъ (кIевивилин лишан) галаз кхьизвай гафар хейлин ава, месела: яъ - тажубвилин кIус, яъ (ахц. нугъат - хая, диде), уъ муъ, ваъ, неъ - буйр. Наклонение, таъмин (обеспечение), таъсир (воздействие), таъсиб; кIевивилин лишан акал хьана, чи чIала кIалхандин гьарфар (сесер) хъ, гъ, къ - арадиз къвезва. Гьавиляй ъ кIевивилин сесинин гьарфни, кьилди гьарфарихъ галкIурдай лишанни жезва.

Урус чIалай къачунвай бязи гафарани кIевивилин лишан яз ишлемишзавайвиляй ам чи чIалай акъудунин лазимвал авач: съезд, объектив, объявление ва мсб.

2. Фейзудин Нагъиева гъизвай бязи гафар, гьеле чIала чпин чка такьунвай ва халкьдин гегьенш къатари ишлемиш тийизвай (фуъ - фуь фуар); неан (няни) - неъан) - ибуруз чи чIала эвезар ава кьван.
Фу - фа (акт. п.) - фан (т.п.) - фаз (г.п.) - фар (гз.кь.), ачух гьарфунал куьтягь жезвай гафар ар, - яр, ер эхирар галаз гзафвилин кьадар арадал къвезва.

3. “Са къатда” галкIурна “сакъатда” кхьин эсиллагь дуьз жезвач. Вучиз лагьайтIа, чеб числительнидикайни (сад-са) - существительнийрикай арадиз атанвай кьве гафуникай хьанвай (составной) наречияр гзаф ава. АкI хьайитIа, гьабурни галкIурна кхьена кIан жеда: са къатда, са геренда, са арада, са легьзеда, са сеферда ва икI мад.

4. Лезги чIала омонимар тир гафар - яр1- сувар, яру экв) яр2 - кIаниди - сад ва кьвед лагьай склоненийриз икI дегиш жезва:
Ас. п. яр (экв), яр (кIаниди)
Ак.п. яра, ярди
Т.п. яран, ярдин,
Г.п. Яраз, ярдиз…

5. Кириллицадал элячIайдалай гуьгъуьниз печатдин вири кхьинра ишлемишнавай къайдада, лезги чIала фонетикадин къайдадал, яни гьикI ван къвезватIа, гьакI кхьин лазим я; фикирда кьуртIа, кьве тахан гьарфар (ван галачир ачух тушир сесер) кк, чч, пп, тт мад алфавитда хтунин са лазимвални авач, иллаки аффрикатар дж, зз, цц.

6. Чи вири алахъунар чIал, адан михьивал, назиквал, херде тавуна, хуьнихъ, лезги литературный чIал къайдада тунихъ галаз алакъалу я. Жуьтер яз гьалтзавай хейлин гафарни ава. Мес., миже - меже, мярекат - мярекет, мислят меслят, рузу - рузи ва икI мад. Орфографиядин цIийи словарда ибурукай литературный чIалаз талукьбур туна, амайбур кхьин лазим туш.

Гьахьтин жуьтер авайвиляй муаллимрин чара атIузва: гьим дуьзди яз гьисабда, гьим - чIуруди?

Насредин АЛИРЗАЕВ,
лезги чIаланни литературадин муаллим

Рубрика